Tir Hamdden y Rhath

Mae Tir Hamdden y Rhath (neu Gae Rec y Rhath fel y’i gelwir yn garedig) yn cwmpasu tua 23 erw ac fe’i ffurfiwyd drwy ddargyfeirio Nant y Rhath i greu ardal wastad, laswelltog sy’n addas i chwarae campau arni. Mewn rhai mannau, bu’n rhaid codi’r ddaear bron i fetr. Cyflawnwyd hyn trwy dipio sbwriel y dref yn y parc i lenwi cwrs yr hen nant.

Agorwyd y Rec i’r cyhoedd ym 1894 pan gwblhawyd gweddill Parc y Rhath. Ar 20 Mehefin, 1894, cynhaliwyd seremoni agoriadol fawreddog Parc y Rhath yn y Rec. Amcangyfrifir bod tua 10,000 o bobl wedi ymgynnull i ddathlu, gyda gorymdaith o Neuadd y Dref, tân gwyllt ac arddangosfeydd chwaraeon dŵr yn ddiweddarach ar y llyn. Roedd pobl Caerdydd yn addurno eu cartrefi a’u blaenau siopau, a gofynnwyd i fusnesau gau am y prynhawn er mwyn i’r dref gyfan allu ymuno â’r dathliad.

Y dyddiau cynnar

Yn ei ddyddiau cynnar, rhannwyd y Rec fel bod gan ferched a phlant ifanc le ar wahân i’r dynion a’r bechgyn. Oherwydd cyfreithiau’r cyfnod, ni ellid cau’r Rec yn y nos. Byddai ceidwaid y parc yn patrolio ar ôl iddi dywyllu gyda llusernau. Dim ond ym mis Gorffennaf 1904 rhoddwyd caniatâd i’r Cyngor gan y Senedd i gloi’r Rec dros nos.

Pan agorodd y Rec gyntaf, roedd cyfleusterau chwaraeon yn cynnwys llwybr beicio graean a oedd bron i filltir o hyd. Er bod gan y Rec sawl cae pêl-droed i ddechrau, nid oedd ganddo ystafelloedd newid na physt gôl. Erbyn 1905 roedd gwaith ar y gweill i wella cyfleusterau a gosod mannau ar gyfer criced, pêl-droed a bowlio. Cytunwyd hefyd i greu lloches symudol i weithredu fel ystafell newid.

Ym 1908 roedd Uwch-arolygydd y Parciau yn gobeithio dod o hyd i ffordd i orlifo rhan o’r Rec yn ystod rhew difrifol, i greu ardal ar gyfer sglefrio iâ diogel. Roedd aelodau o’r cyhoedd wedi bod yn siomedig bod y llyn yn rhewi’n anaml yn ddigon trwchus i sglefrio arno. Er bod ymchwiliadau wedi’u gwneud, ni chafodd y cynllun hwn erioed ei wireddu.

Gwnaed newidiadau i’r nant ym 1913, pan wnaed yr ochrau yn llai serth fel y gallai plant badlo yn y dŵr. Gellir gweld hen set o risiau concrit yn mynd i lawr i’r dŵr yn yr ardal hon o’r nant.

Y Rhyfel Byd Cyntaf

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf defnyddiwyd rhan fawr o’r Rec ar gyfer rhandiroedd. Parhaodd hyn tan 1920, pan ddaeth y Pwyllgor Parciau â thenantiaethau deiliaid rhandiroedd i ben.

Erbyn 1930, adroddodd Andrew Alexander Pettigrew, Prif Swyddog Parciau a Mannau Agored ar y pryd, nad oedd arwyneb y Rec yn dal i fod yn ddigonol ar gyfer chwarae chwaraeon er gwaethaf ymdrechion i’w lefelu. Adferwyd y cae chwaraeon yn y pen draw a darparwyd caeau rygbi a phêl-droed yn ystod y gaeaf, ac yn yr haf daeth pêl fas yn gêm hynod boblogaidd.

Pêl fas yng Nghae Rec y Rhath

Credir bod pêl fas Cymru wedi dechrau pan oedd gweithwyr y dociau yn Nociau Caerdydd yn chwarae pêl fas yn eu hamser rhydd. Daeth llawer o ddocwyr o Iwerddon, lle roedd rownders yn gêm boblogaidd. Credir bod Pêl Fas Cymru wedi datblygu o amrywiaeth o ddylanwadau; Americanaidd, Gwyddelig, Cymreig a Seisnig.

Chwaraewyd y gemau ffurfiol cyntaf yn y 1890au a daeth yn hynod boblogaidd yng Nghaerdydd, Casnewydd a Lerpwl. Cynhaliwyd y gêm ‘ryngwladol’ gyntaf rhwng Cymru a Lloegr ym 1908 a daeth hyn yn draddodiad blynyddol a barhaodd hyd at 2015. Cynhaliodd Cae Rec y Rhath lawer o gemau rhyngwladol ac roedd hefyd yn gartref i glwb pêl fas Pen-y-lan.    

Erbyn 1921, roedd 60 o glybiau a 1400 o chwaraewyr cofrestredig yn Undeb Pêl-fas Cymru, pob un wedi’i leoli yng Nghaerdydd a Chasnewydd. Ar yr adeg hon, roedd gemau yn denu torfeydd enfawr, gyda’r rhai rhyngwladol yn cael cynifer â 10,000 o wylwyr yn bresennol.

Roedd pêl fas Cymru yn cael ei hystyried yn falch fel camp dosbarth gweithiol. Nid oedd gan glybiau dir cartref yn swyddogol, ond roedd yn dibynnu ar y defnydd o barciau cyhoeddus. Nid oedd disgwyl i wylwyr brynu tocynnau, ond gwnaed casgliadau mewn gemau i dalu’r ffioedd ar gyfer y caeau. Chwaraeodd y gêm ran sylweddol mewn cymunedau fel y Sblot a Grangetown, gyda llawer o’r sîn gymdeithasol leol wedi’i seilio ar y gamp.

Yn union fel pêl-droed, denodd pêl fas Cymru nifer sylweddol o chwaraewyr benywaidd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Er bod y rhai sy’n gyfrifol am gynghreiriau pêl-droed yn atal menywod rhag parhau i chwarae ar ôl y rhyfel, nid oedd gwrthwynebiad o’r fath mewn pêl fas. Yn y 1920au, roedd gêm y menywod yn ffynnu a chynhaliwyd y gêm ryngwladol gyntaf i fenywod rhwng Cymru a Lloegr ym 1926.

Am nifer o resymau, gostyngodd poblogrwydd y gêm yn raddol ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Nid oedd y cynghreiriau chwaraeon mwy ffurfiol yn cefnogi pêl fas ac roedd yn fwyfwy anodd dod o hyd i le i chwarae. Roedd cyllid wedi bod yn ansicr ers blynyddoedd lawer ac roedd timau yn cael trafferth dod o hyd i’r arian i barhau.

Er bod pêl fas Cymru yn dal i gael ei chwarae gan nifer fach o dimau, mae’r gêm Americanaidd yn llawer mwy poblogaidd heddiw.         

Yr Ail Ryfel Byd

Yn ystod rhyfel 1939-45, defnyddiwyd y Rec fel depo ar gyfer balwnau amddiffyn. Roedd Rhandiroedd unwaith eto yn cymryd tua hanner y Rec. Tynnwyd y rheiliau i gyfrannu at yr ymgyrch am fetel sgrap i’w ddefnyddio wrth adeiladu llongau, awyrennau ac arfau. Ychwanegwyd adeiladau at ddibenion Rhagofalon Cyrchoedd Awyr (ARP), gan gynnwys postyn warden, canolfannau diheintio, glanhau ac achub.

Ar ôl yr Ail Ryfel Byd

Erbyn 1945, roedd y ganolfan achub yn cael ei defnyddio fel ystafell wisgo gan yr Adran Parciau. Un arall o’r adeiladau oedd Canolfan Hamdden Parc y Rhath, a ddefnyddiwyd gan gymdeithasau lleol a grwpiau theatr. Ym 1956 daeth yr adeilad hwn yn Llyfrgell Parc y Rhath. Fe’i cymeradwywyd i ddod yn lyfrgell barhaol ym 1970 ac fe’i hailenwyd yn Llyfrgell Pen-y-lan.

Cymeradwywyd disodli’r Ganolfan Hamdden gyda chyfleusterau newydd i’r gymuned ym 1985. Byddai’r datblygiad newydd yn darparu lle ar gyfer chwaraeon dan do, yn ogystal â thoiledau cyhoeddus, ystafelloedd newid awyr agored ac ardal chwarae newydd i blant. Heddiw mae Llyfrgell a Chanolfan Gymunedol Pen-y-lan yn ganolfan i drigolion lleol gydag ystod eang o weithgareddau a chyfleusterau ar gael.

CYFEIRIADAU

International Journal of the History of Sport, vol. 17, no. 4( Rhagfyr 2000). ‘Poor Man’s Cricket’: Baseball, Class and Community in South Wales, c. 1880-1950, Martin Johnes

Anne ac Andy Bell, www.cardiffparks.org.uk

Delwedd bennawd gan John Bristow, dan Drwydded Creative Commons