Capten Scott a Pharc y Rhath

Ar 15 Mehefin 1910 gadawodd Capten Robert Falcon Scott a’i Alldaith Antarctig Brydeinig o Ddociau Caerdydd ar y Terra Nova. Nod Scott oedd bod y cyntaf i gyrraedd Pegwn y De. Rhoddodd cwmnïau o Gymru danwydd ac olew. Enwyd Caerdydd yn ‘borthladd cartref’ y Terra Nova. Cyrhaeddodd Scott a’i bedwar cydymaith Begwn y De ond bu farw wrth geisio dychwelyd. Dychwelodd y llong i Gaerdydd ym 1913.

Cyflwynwyd y ffigwr pren o’r Terra Nova i Gorfforaeth Caerdydd ym 1913 gan yr adeiladwr llongau o Lerpwl, Frederick Charles Bowring. Mae bellach yn cael ei storio’n ddiogel gan Amgueddfa Cymru.

Yn ystod y seremoni, cyhoeddodd Mr Bowring y byddai’n rhoi tŵr cloc fel cofeb i Scott ac alldaith 1910. Byddai hwn yn cael ei adeiladu ar y llyn, yn fras gyferbyn â lle roedd blaenddelw’r Terra Nova. Cynhyrchodd John Smith Clockmakers o Derby gloc ar gyfer y tŵr, y cytunwyd ar ei ddyluniad gan Bwyllgor Parciau a Mannau Agored y Ddinas ym mis Mawrth 1914.

Adeiladwyd Cofeb Scott (y Goleudy a’r Tŵr Cloc) rhwng 1914 a 1915, gyda’r llyn yn cael ei ddraenio ym 1914 i hwyluso adeiladu’r sylfeini. Ni chyflwynwyd y gofeb yn swyddogol i’r Ddinas tan 14 Hydref 14, 1918.

Mae plac ar ochr y Gofeb sy’n wynebu’r Promenâd, sy’n datgan ei bod er cof am Gapten Scott ac aelodau criw S.S Terra Nova a hwyliodd o Gaerdydd yn 1910 ac a fu farw yn yr Antarctig ym 1912.

Mae’r tŵr wedi’i adeiladu dros 3 lefel, gyda’r 2 uchaf wedi’u gwahanu gan lwyfan concrit. Roedd ysgolion pren yn cysylltu’r lefelau ar un adeg, ond ers hynny mae’r rhain wedi cael eu disodli gan rai metel. Mae ceiliog y gwynt ar ben y tŵr, gyda llong y credir ei bod yn ddyblygiad o un o longau Scott.

Llun o'r ceiliog y gwynt o long Scott, llong fodel fach — Saeth wynt llong fodel ar ôl ei hadfer

Roedd yn rhaid i fecanwaith gwreiddiol y cloc gael ei weindio â llaw ac roedd hon yn dasg wythnosol. Roedd weindio’r cloc yn dasg gorfforol anodd ac yn cymryd llawer o amser. Roedd mynediad yn anodd ac roedd angen pen am uchder. Ar ddiwedd y 1970au, uwchraddiwyd y mecanwaith, gyda chebl trydan o’r promenâd wedi’i osod i bweru’r cloc a goleuo’r wynebau’r cloc.

Yn hydref 2020 ail-baentiwyd Cofeb Scott ar ôl i breswylwyr lleol roi rhodd garedig tuag at ei hadfer.

Roath park dam with lighthouse and play park